NƏZƏRİYYƏ Könül Əliyeva-Cəfərova - "YUĞ miflər diyarında"

Könül Əliyeva-Cəfərova – “YUĞ miflər diyarında”

-

“Boy” tamaşası ilə mifoloji səyahət

Mif bəşəriyyətin körpəlik çağıdır, deyib müdriklər. Demək olar ki, insan ömrü boyu uşaqlıq çağına, uşaqlıq xatirələrinə müraciət etdiyi kimi, bəşəriyyət də özünün uşaqlıq dövrünə – mifologiyaya boylanmağa məhkum. Bu, həm sənət, həm də elm müstəvisində baş verir. Azərbaycan Dövlət YUĞ Teatrı da bu mənada, “Boy” tamaşası ilə mifologiyaya boylanmağa cəhd göstərib.

Tamaşanın quruluşçu rejissoru və ideya müəllifi Tərlan Əngin, rejissoru Ər-Toğrul Kamal, quruluşçu rəssamı Rəşid Şerif, geyim üzrə rəssam Leyla Əliyeva, musiqi tərtibatçısı isə Mələk Vəlizadədir. Teatrın təqdim etdiyi press-relizdə qeyd olunur ki, tamaşa “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanının motivləri əsasında hazırlanıb. Təkcə “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanının motivləri deyil, bütövlükdə dünya mifoloji ədəbiyyatının motivləri əsasında (“Odisseya”, “Manas” “Şu”, “Enmenkar”, “Saka”, “Oğuz Kağan”, “Siyenpu”, “Gök türk”, “Ərgənəkon”, “Köç”, “Alp Ər Tonqa”, “Gilqameş”, “Beovulf”, lap axtarsan, “Koroğlu” da) hazırlanan tamaşanın süjet xəttini qısaca olaraq belə izah etmək olar: Pərilər və Kölgə Şamanı dilə tutaraq ölməzlik otunu axtarmağa, öz taleyini tapmağa sövq edirlər və bu səfərdə təkcə onu deyil, özü ilə apardığı övladlarını da sınaqlara çəkirlər. Başlanğıcda Şaman səfərə çıxmaqdan imtina etsə də, otun axtarışına razılıq verir. Pərilərin və Kölgənin onun başına gələcək dəhşətli müsibətlər haqqında xəbərdarlığına baxmayaraq, Şaman yenə də qərarından dönmür və oğlanlarını da yanına alıb səfərə çıxmaq üçün tədarük görür.

Tamaşada əməkdar artistlər Məmməd Səfa Şaman rolunda, Yaqut Paşazadə 1-ci Pəri, aktyorlar Təranə Atacan 2-ci Pəri, Ləman Novruzova 3-cü Pəri, Amid Qasımov Kölgə, Vüqar Hacı Təpəgöz, Elgün Həmid isə Basat rolunda çıxış edirlər.

Bu sadaladığım faktlar şərti xarakter daşıyır. Əgər lütf edib, baş verənləri canlı izləmək qərarına gəlsəniz, görəcəksiniz ki, Basat rolundakı Elgün Həmid həm Uruk kralı Gilqameşdir, həm Teseydir, həm Beovulfdur, həm də “özünü yaratmağı bacaranları yaradan” Prometeydir. Və ya Ləman Novruzova təkcə Pəri deyil, həm oğuz elinin şanlı qadınlarından olan Banuçiçəkdir, həm Krit hökmdarı Minosun qızı Ariadnadır. Yaxud da Vüqar Hacı təkcə oğuz elinin başına bəlalar gətirən Təpəgöz deyil, həm də labirintə salınan nəhəng Minotavrdır, həm Humbabadır, həm Qrendeldir, axır ki, Mixaylonun özüdür…

 

“Boy” tamaşası. Soldan: Könül Cəfərzadə, Elgün Həmidov, Təranə Atacan, Yaqut Paşazadə

Hərdən Məmməd Səfanın Şamanı da dönüb olur Dədə Qorqud, gah da bu obrazın simasında on il vətənindən didərgin düşmüş qoca Odisseyi görürük. Siyahını istənilən qədər uzatmaq mümkündür. Hətta sadaladığım qəhrəmanların başqa görklərini də görmək olar. Odur ki, situasiyaların sublimasiyası və obrazların metamorfozası sizi saqın çaşdırmasın, unutmayın ki, bu, həm də “həm, həm də” oyunudur. “Həm, həm də” oyunu tamaşanın ideya strukturu ilə yanaşı, digər elementlərdə də özünü göstərir – həm gəmini simvolizə edən səhnə modulunda, gah Uzaq Doğu, gah antik teatr, gah renessans dövrü teatrının oyun üslubunu, həm “Psixosof” teatr poetikasını andıran ifaçılıq üslubunda, həm də autentik musiqilərlə müasir musiqinin sərhəddində qərarlaşan musiqi tərtibatında.

T.Əngin dünya mifologiyasını bir-birinə qatmağını, yaxşı mənada “mifoloji həftəbecər” düzəltməyini belə əsaslandırır: “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı uzun illər boyu xalqın “nəsihətnaməsi” kimi dəyərləndirilsə, yaranma tarixi islam dövrü ilə bağlansa da, bu ədəbi mənbəyə artıq arxetipik mətləbləri, sakral mənaları özündə ehtiva edən bəşəri mifoloji düşüncənin nümunəsi kimi yanaşmaq mümkündür. Və bu cür yanaşma teatr sənəti üçün son dərəcə produktivdir və yeni perspektivlər açmaq potensialına malikdir”. Bu əsaslandırma həm də rejissorun müəllif intensiyasıdır. Odur ki, quruluşçu rejissor T.Əngin miflər aləminin personajlarını “Nuhun gəmisi”nə yığıb aparıb salır Dedalın düzəltdiyi çıxılmaz labirintə. Əllərinə də Dədəm Qorqudun qolça qopuzun verib göndərir üzü qərbə – Yunan adalarına. Bu arada, tamaşaçılara da “Ariadna ipi” kimi Kamal Abdullanın “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı haqqında araşdırmalarını (bax: 1, 2, 3) və Cozef Kempbellin “Minsimalı qəhrəman” monoqrafiyasını (bax: 4) məsləhət görür. Yəni, əziz oxucum, tamaşaya baxıbanı qərq olduğun o dərin dəryalardan adlarını çəkdiyim mənbələr vasitəsilə çıxa bilərsən.

Bir qədər haşiyə çıxaraq, yuxarıda adları çəkilən araşdırmalarda toxunulan mətləbləri aydınlaşdırmaqda fayda var. Çünki C.Kempbelin “Minsimalı qəhrəman” əsəri müqayisəli mifologiyanın ən maraqlı tədqiqatlardandır. Bu tədqiqat əsərində müəllif mifologiyanı psixoanaliz əsasında təhlil edir və müxtəlif dünya mədəniyyətlərinin mifologiyası və mifoloji qəhrəmanlarının ortaq xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirir. Əsərin minsimalı qəhrəmanı dünya mifilogiyasının müxtəlif arxetipik qəhrəmanlarını simvollaşdırır. Dünya xalqlarının miflərini müqayisəli təhlilə çəkən alim belə qənaətə gəlir ki, onlar arxetipik qəhrəmanın ümumi süjet strukturuna malikdirlər. Kempbel bunu monomif adlandırırdı.

Bədii və elmi təhkiyəni birləşdirən C.Kempbel müxtəlif xalqların və müxtəlif zamanların qəhrəmanlıq miflərini və əfsanələrini müqayisəli şəkildə təhlilə çəkərək belə qənaətə gəlir ki, bütün xalqların mifoloji təfəkküründə kifayət qədər bənzər məqamlar mövcuddur. Əsərdə sıx-sıx rast gəlinən mifoloji süjetlərə müraciət olunub: qəhrəmanın hekayəti, onun möcüzəli doğuluşu, qəhrəmanlıqları, gözəl qızla evlənməsi, müdrik hökmranlığı, sirli ölümü. Bir çox xalqların folklorunda bu motivlər mövcuddur. Qədim şumer mifologiyasında Gilqameş, yəhudilərdə Moisey və Yusif, yunanlarda Tesey, Herakl, Yason, Odissey, skandinav və almanlarda Siqurd-Ziqfrid, keltlərdə Kral Artur, irlandlarda Kuxulin, Diarmayd, fransızlarda Roland və Böyük Karl, yuqoslavlarda Marko, moldovanlarda günəşli Fet-Drumos oxşar tipli qəhrəmanlardır. C.Kempbel hesab edir ki, qəhrəmanlıq miflərinin əsasında dünyanın yaranması və şəxsiyyətin formalaşmasının simvolik ifadə formaları dayanır. Burada kosmoqonik mif və inisiasiya ritualı məqamları əsas götürülür.

Əslində, bu məqam, yəni müxtəlif dünya xalqlarının mifologiyasının qohumluğu ideyası təkcə C.Kempbelin yox, bir çox alimlərin əsərlərində vurğulanmışdır. Tamaşanın yaradıcılarının da qeyd etdiyi kimi, K.Abdullanın “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı haqqında araşdırmaları da bu mənada böyük maraq kəsb edir. Bu araşdırmaların yönünü və onların haqqqında danışdığımız tamaşanın ideya-bədii strukturunun formalaşmasına göstərdiyi təsiri anlamaq üçün K.Abdullanın “Gizli Dədə Qorqud”, “Sirr içində dastan və yaxud Gizli Dədə Qorqud – 2”, “Mifdən yazıya və yaxud Gizli-Dədə Qorqud 3”, “Kitabi-Dədə Qorqud poetikasına giriş. Dansökülən variant” kimi monoqrafiyaları ilə tanış olmaq olar.

“Mifdən yazıya və yaxud Gizli-Dədə Qorqud 3” monoqrafiyasında oxuyuruq: “Qədim yunan mifoloji dünyasının qəhrəmanı Odisseyin başına gələnlər bir sıra Oğuz qəhrəmanlarının həyat yolunu xatırlatmırmı? Özü də maraqlısı budur ki, Odisseyin yunan aləmində təkbaşına yerinə yetirdiyi funksiya Oğuzda iki nəfər tərəfindən həyata keçirilir: Beyrək və Basat tərəfindən. Odisseyin gördüklərinin bir hissəsini Basat, bir hissəsini də Beyrək yerinə yetirir. Odissey və Polifem arasındakı münasibətlər Basatla Təpəgözün münasibətidir. Odisseyin öz doğma adası İtakiyə qayıtdıqdan sonra başına gələnlər (arvadı Penelopaya elçi düşən gənc kübarlarla davası, özünü Penelopaya tanıtması və s.) Beyrəyin öz nişanlısı Banıçiçəyin toyuna gəlib çıxması, Yalançı oğlu Yalıncığa qalib gəlməsi, Banuçiçəyə özünü tanıtması ilə son dərəcə səsləşir. Təsadüfi saymaq olarmı bu səsləşməni?!” (1, s. 15). Alim fikrini davam etdirərək, Salur Qazan – Menelay və Aqamemnon, Dəli Domrul-Admet, Edip-Lay və Dirsə xan və Buğac personajları və bu personajlarla bağlı əhvalatlar arasında paralellər apararaq müxtəlif xalqların mifologiyasının ortaq xüsusiyyətlərə malik olduğunu sübuta yetirir. “Boy” tamaşasını, bu mənada, fəlsəfə, psixologiya, semiotika, strukturalizm araşdırmalarına bədii refleksiya kimi də qavramaq olar.

Qayıdaq tamaşaya. Tamaşa boyu qəhrəmanlar ölümsüzlük otunun axtarışı ilə məşğul olurlar. Ölümsüzlük otunun axtarışına çıxmaq elə tanrı olmaq iddiasıdır. Tanrını devirib tanrı olmaq – budur bəşər adamının arzusunda olduğu, lakin gerçəkləşməsi mümkün olmayan arzu… Bunu etiraf etməyənlər (bizə yox, elə özünə) də tapılar, amma etiraf edənlər də, etməyənlər də – hər kəs ölməz olmağı arzulayır. Bunun yolu isə, nə qədər paradoksal səslənsə də, ölümdən keçir.

“Boy” tamaşasından fotoşəkil. Soldan: Yaqut Paşazadə, Elgün Həmidov, Məmməd Səfa, Vüqar Hacıyev, Könül Cəfərzadə, Təranə Atacan, Amid Qasımov

Əslində, ölümsüzlük bəşər tarixinin bütün mərhələlərində insanın ən böyük, irreal arzularından olub. Bu əvəzsiz xəzinəni əldə etmək üçün bütün ağla gələn, hətta ağla gəlməyən üsul və vasitələrə əl atılıb. Cadugərlikdən əlkimyaya qədər, mifologiyadan elmin müasir texnika və üsullarına qədər. Hətta deyirlər ki, zamanımızda tibb elmi bu sirrə vaqifdir. Bu nə dərəcədə doğrudur, bilmirəm. Düzü, heç bilmək də istəmirəm. Bir onu bilirəm ki, ölümsüzlük axtarışları ən əski mifoloji mətnlərdə əks olunub, ən qədim mifik qəhrəmanlar ölümsüzlüyün sirrini axtarmaqla məşğul olublar və bu axtarışlar bu gün də bitməyib.

Yaradıcı insanlar isə ölümsüzlüyün sirrini hansısa iksirdə, bitkidə yox, yaradıcılıqda axtarırlar. Buna nail ola bilirlər, ya yox? Bu sualın cavabı isə bağlıdır cavab verənin baxım bucağına və məsələyə yanaşma aspektinə. Şəxsən, məndən ötrü Azərbaycan mədəniyyəti tarixində ölümsüzlüyü əldə etmiş simalar var. Elə İbrahim oğlu Vaqif kimi…

“Boy” tamaşasından fotoşəkil. Məmməd Səfa Şaman rolunda

Yuğ teatrının “Boy” tamaşası  isə mifoloji dünyaya, bəşərin körpəlik çağına səyahətdir başdan-başa – janrı da belə təyin olunub: bir hissəli mifoloji səyahət.  Və bu miflər aləmində tamaşaçı bir çox tanış obrazları görür. Dünya mifolojisindən tanış personajlar tamaşanın süjet xəttinin bir parçası kimi peyda olur, lakin açılmır, açılmadan da başqa bir personaja çevrilir. Burada rejissor T.Əngin personajlarını bolluca sözlə yükləyir, tamaşaçıya nəfəs almağa (həm də düşünməyə) imkan vermir. T.Əngin bununla sanki tamaşaçıya meydan oxuyur: yəni, “mən dünya mifolojisini qatdım bir-birinə, hünərin var, kələfin ucunu tap və oyunun içindən çıx”. Bir tamaşaçı kimi mən də bu bəyanatı heç vecimə almıram. Odur ki, rejissorun və quraşdırmanın müəllifinin (hər ikisi T.Əngin) məni (tamaşaçını) saldığı bu labirintin içində azıb qalmaq fikrim də yoxdur. Mənim bu labirintdən çıxmaq üçün “Ariadna ipi”nə də ehtiyacım yoxdur. Məqsədim 75 dəqiqəlik bu labirintdə mifoloji qəhrəmanların “tanrıçılıq” oyunundan sadəcə zövq almağa yönəlib. Odur ki, zövq aldım, əyləndim, güldüm, duyğulandım, bir sözlə, mifik qəhrəmanlarla birgə çıxdığım səyahətdən məmnunluq duydum. Düşdüyüm bu labirintdən də olduqca məmnunam. Ona görə də kələfin ucunu tapmaqda da maraqlı deyiləm. Bu da mənim bir tamaşaçı kimi rejissor T.Ənginə və tamaşanın yaradıcı heyətinə meydan oxumağım.

“Allah-Allah diməyincə işlər olmaz…

Qadir Tanrı verməyincə ər bayımaz…

Əzəldən yazılmasa, qul başına qəza gəlməz…

Əcəl vədə irməyincə kimsə ölməz…

Ölən adam dirilməz…

Çıxan can geri gəlməz”.

Dədəm Qorqudun öyüdləri ilə başlayan dairə elə gözünə döndüyümün öyüd-nəsihətləri ilə də qapanır. Bununla, rejissor ehtiyatı əldən verməmək üçün sanki “Allahlar panteonu”na yola çıxmış tamaşaçının sayıqlığını yoxlayır, onu bir növ, Markın azərbaycanlı dostları demişkən “dürtmələyir”. Bu zaman tamaşaçı da ölümsüzlük otunu tapan Ziusudranı axtarmaq üçün yola çıxan, lakin ən yaxın dostu Enkidunun ölümündən sonra ölümsüzlüyə çatmaq iddiasının boş xülya olduğunu anlayan Gilqameş kimi başa düşür ki, baş verən bu olaylar sadəcə və sadəcə rejissorun bir oyunudur…

Ədəbiyyat siyahısı:

  1. Kamal Abdulla. “Mifdən yazıya və yaxud Gizli-Dədə Qorqud 3”, Bakı, Mürtəcim, 2009, 336 s.
  2. Kamal Abdulla, Gizli Dədə Qorqud. Bakı: Yazıçı, 1991.
  3. Kamal Abdulla, Sirr içində dastan və yaxud Gizli Dədə Qorqud-2. Bakı: Elm, 1999, 304 s.
  4. Кэмпбелл Джозеф, Тысячеликий герой, Перевод Александра Хомика, 2009, 384 стр.
  5. В. Тэрнер, Символ и ритуал. М, 1983.
  6. В.Н. Топоров, «Архаический ритуал в фольклорных и раннелитературных памятниках» (О ритуалах Введение в проблематику), М, 1988, с 15.
  7. В.Я. Пропп, Исторические корни волшебной сказки. Л, 1986.

BIR CAVAB BURAXIN

şərhinizi daxil edin!
Buraya adınızı daxil edin

Son yazılar

Xəyalə Rəis – “Sən istə, yetər”

Elə bil dünən mövsümlə vidalaşıb tətilə yollanmışdıq, bir də onda ayıldıq ki, yeni mövsüm qapımızın kandarındadır. “Mən gəldim” –...

Şah Mat Teatrının “Stullar”I

Azərbaycanın "Zirzəmi teatrı" üslubundakı ilk teatrı ŞAH MAT 3-cü mövsümünü Ejen İonsekonun “Stullar” tamaşası ilə açacaq. Tamaşa 5 sentyabr...

ADMİU-da “Boksçu” adlı tamaşa hazırlanıb

Sentyabrın 9-da Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində Əməkdar artist Nofəl Vəliyevin quruluşunda yapon müəllif Kobo Abenin "Zamanın uçurumu"...

Emin Əliyev – “Sözün rəqs etdiyi yer, yaxud Rəqs teatrı”

Rəqs teatrı deyəndə gözümüzün önünə kimlər gəlir? Pina Bauşun “Tanztheater”i, Hicikata Tatsumi və Ohno Kazuonun “Buto” rəqsi, “Sasha Valtz...

YUĞ Teatrı yeni mövsümə hazırdır

Sentyabr ayının 3-də YUĞ Teatrında yeni teatr mövsümünün başlanması ilə bağlı yığıncaq keçirilib. Tədbirdə Teatrın direktoru Əməkdar mədəniyyət işçisi...

Gənc Tamaşaçılar Teatrında yeni mövsümün açılışı oldu

Sentyabrın 3-də Gənc Tamaşaçılar Teatrı yeni mövsümü açıq elan edib. Açılış münasibətiylə bir yerə toplaşan teatr kollektivi ötən mövsümün...

Çox oxunanlar

Xəyalə Rəis – “Sən istə, yetər”

Elə bil dünən mövsümlə vidalaşıb tətilə yollanmışdıq, bir də...

Şah Mat Teatrının “Stullar”I

Azərbaycanın "Zirzəmi teatrı" üslubundakı ilk teatrı ŞAH MAT 3-cü...
- Advertisement -

Oxumaq məsləhət görülürOxşar yazılar
Sizin üçün seçdik