Ana səhifə » Mövqe » Aydın Talıbzadə – “MONA LİZA” İLƏ SELFİ

Son yazılar

Müsahibə
İyun 18, 2019

“Bermud üçbucağı”nda – Qabil Quliyev

Xəbər
İyul 20, 2019

Şair, dramaturq Kəmalə Ağayeva vəfat edib

Xəbər
İyul 18, 2019

Dramaturq Tüncer Cücenoğlu vəfat etdi

Xəbər
İyul 17, 2019

“Stanislavskinin Elektroteatrı” ilk dəfə Bakıda

Mövqe
İyul 17, 2019

Könül Əliyeva-Cəfərova – KƏDƏRLİ KLOUN haqqında şən elegiya

Xəbər
İyul 16, 2019

Xəyalə Rəis – Teatrlarımızın ən çalışqan mətbuat katibi kimdir?

Müsahibə
İyul 16, 2019

Mikayıl Mikayılov: “Azərbaycan Teatrının tarixində müəyyən işlər etməyin vaxtı çatıb”

Xəbər
İyul 15, 2019

Bakı Uşaq Teatrı iki tamaşa ilə çıxış edəcək

Xəbər
İyul 15, 2019

Lənkəran Dövlət Dram Teatrı İranda keçirilən Milli Teatr Festivalının diplomuna layiq görülüb

Müsahibə
İyul 11, 2019

Şekspirin mənfi obrazlarından niyə bezmirik?

Xəbər
İyul 11, 2019

Akademik Musiqili Teatr mövsümə “O olmasın, bu olsun”la yekun vuracaq

Xəbər
İyul 11, 2019

Gənc Tamaşaçılar Teatrı mövsümü “Müharibə” tamaşası ilə bağladı

Xəbər
İyul 11, 2019

Kukla Teatrı mövsümü başa vurur

Xəbər
İyul 9, 2019

ƏSA Teatrı mövsümü anşlaqla başa vurdu

Müsahibə
İyul 7, 2019

Bolqar rejissor Qarabağ barədə pyes yazır

Mövqe
İyul 6, 2019

İSRAFİL İSRAFİLOV – SƏN KİMSƏN, HAMLET?

Xəbər
İyul 6, 2019

Bakı Uşaq Teatrı Türkiyədə təcrübəsini öyrədir

Xəbər
İyul 5, 2019

Prezident daha bir xalq artistinə ev bağışladı

Xəbər
İyul 5, 2019

Akademik Musiqili Teatrda mükafatlandırma mərasimi olub

Xəbər
İyul 5, 2019

Yubiley mövsümü başa çatır…

Xəbər
İyul 4, 2019

Sumqayıt Dövlət Dram Teatrında mövsümü mükafat təsis edilib

Resenziya
İyul 4, 2019

Şarpantye, musiqini ver! Buyurun teatra                     

Xəbər
İyul 3, 2019

Lənkəran teatrı İrana festivala gedir

Xəbər
İyul 3, 2019

Əməkdar artist ürəyindən əməliyyat olunub

Xəbər
İyul 3, 2019

Akademik Musiqili Teatrda Faiq Zöhrabovun 80 illik yubileyi qeyd olunacaq

Müsahibə
İyul 2, 2019

BİR GƏNCİN MANİFESTİ, YAXUD İKİ GƏNCİN DİALOQU

Müsahibə
İyul 2, 2019

Asiman Ağa Rövşən – “Məşhurluq mənə çox lazım olacaq”

Xəbər
İyul 2, 2019

21 illik “Kontrabas” bu dəfə ABŞ-a səfərə gedir

Xəbər
İyul 2, 2019

“Dovşanın ad günü”nə hazırlaşanlar

Xəbər
İyun 24, 2019

Şukinçi tələbələrimizin Bakı qastrolu başlayır

Mövqe
İyun 24, 2019

Fəridə Cəlilova – İKİ DÜNYANIN GÖRÜŞDÜYÜ YER ― QAZAN: TÜRK EPOSUNU XATIRLADAN FESTİVAL

Aydın Talıbzadə – “MONA LİZA” İLƏ SELFİ

Ontologiyanın əsas kateqoriyası varlıq kateqoriyasıdır. Teatr fəlsəfəsi teatrla varlığı eyni bir zəncirdə götürüb ontoloji kontekstdə teatrın mahiyyətini öyrənir, teatra spesifik təfəkkür-təqdimat üsulu, qeyri-verbal obrazların xüsusi oyun tipi kimi yanaşır. “İndi” və “burada” gerçəkləşən tamaşa yaradıcılığı mövcudiyyəti təmsil edən yaradıcılıqdır.1 Doğrudanmı? Əlbəttə ki, yox. Bu, nə doğrudur, nə də yalan. Sadəcə, düz deyil. “İndi” və “burada” bizim gördüklərimiz varlığın təzahürü, təqdimatı olmayıb da varlıq haqqında insan təsəvvürünün bədii versiyasıdır. Teatr həyatı yox, həyat təsəvvürünü həyat qismində modelləşdirməyə çalışır; bir növ, kolba içində həyatla eksperiment aparır. Səhnə mövcudiyyəti, əslində, təsəvvürdə varlığın əksidir, təsəvvürdə varlığın teatr formatlarında şəkilləndirilməsidir. Teatr varlığın təsəvvürə, idraka düşən kölgəsini öyrənir və bu kölgənin oyunlarını görükdürür. Ona görə hamı teatrda fikir vibrasiyasını, duyğu vibrasiyasını axtarır: çünki bilir ki, teatrda həqiqi heç nə yoxdur, tamaşada hər şey yalandır, təkcə seyrçinin və aktyorun beynində təsadüfi yaranan fikirlərdən, spontan assosiasiyalardan başqa. Hər hansı bir bədii əsər yalnız varlıq haqqında gümandır, ehtimaldır, obyektiv kölgənin subyektiv aşkarlığıdır, yəni inikasın inikasıdır. Ədəbiyyat və incəsənət həmişə varlığın təsəvvür modifikasiyasını təqdim edir.
Nə üçün? Çünki qavrayış təbiət və cəmiyyət manipulyasiyalarının daimi təsiri altındadır. “Qavrayış formalaşdırılır” fikrinin ontoloji, ictimai-sosial və psixoloji əsasları var. Qavrayış manipulyasiya obyektidir və permanent iki tip manipulyasiyalara məruz qalır. Birinci qatda təbiətin özü insan duyğusallığını hədəfləyib onun qavrayışı ilə oyun qurur. Belə ki, hava, qar, yağış, külək, fəsillər, okean, hətta adi günlər insana görə yaxşı və ya pis, xeyirxah və ya zalım, mülayim və ya sərt ola bilirlər. Gerçəklikdə onların bu sayaq səciyyələri olmur. Duyğu və sinirlər vasitəsilə qavrayışda modelləşmiş, fikrə dönmüş varlıq, təbii ki, əsl varlıq deyil, təbiətin basqısı ilə, qorxusu ilə formalaşmış kölgədir.
İkinci qatda isə cəmiyyət bizim qavrayışımızı ictimai-sosial qanunlar, mental və ruhsal ənənələr müstəvisində yönəltməyə başlayır və insan öz təsəvvüründə varlığı müxtəlif korreksiyalara uğradır, imaginativ varlıq yaradır, hansını ki yenə imaginativ bir substansiya – Tanrı idarə edir. Bu da sonucda onu göstərir ki, sənətin gerçəkliyə heç bir dəxli yoxdur: o, təsəvvürdəki gerçəkliklə işləyir; burada isə varlığın özü yox, varlığın koqnitiv modeli dominant yer tutur.
Bu o deməkdir ki, hər bir qavrayışda varlıq modeli özünü bir cür tanıtdırır. Zaman-zaman ictimai manipulyasiyaların spektri genişlənib, metodologiyaları, metodları, alətləri çoxalıb və ona görə də təsəvvürdə, qavrayışda formalaşan varlıq modeli sürəkli şəkildə dəyişir və dəyişməkdədir. Sonuc etibarı ilə bu da o fikrə gətirib çıxarır ki, insan bütün ömrü boyu doğru bildiyi aldanışlar dünyasında yaşayır. Çağdaş dövrümüzdə isə tamamilə heç nəyi bilə bilmirsən. Yediyinə, içdiyinə, geydiyinə, eşitdiyinə, internet sitələrindən oxuduğuna inam yox: hər şey şübhəli, hər şey feyk.
İnsanın idrakında olan varlıq fikrin varlığıdır. Deməli, varlıq dərrakəyə köçərkən, özünü idraka yansıdarkən virtuallaşır: çünki yalnız fikirdə mövcud olur. Virtual yoxluğun yalançı varlığı, yəni kölgənin kölgəsinə dönmüş varlıq həqiqi varlığı öz içinə alıb “əridir”. Virtual varlıqda isə dəyərlər bir başqadır. Orada tanrı yoxdur və insanların da hər birinə “texniki tanrı” olmaq hüququ verilib. Bu məqam prinsipial şəkildə hər şeyi dəyişir. Seyrçi salonunda əyləşən daha adi tamaşaçı deyil, “texniki tanrı”dır və bu “texniki tanrı” hər şeyi özü idarə etmək istəyir; istəyir ki, tamaşanı da, filmi də öz təsəvvürü ilə və öz təsəvvüründə modelləşdirsin. Çünki müasir dünya fikrən yaşanılan dünyadır, müasir texnologiyaların fikirdə və imaginasiyada yaşamaq üçün quraşdırdığı dünyadır və buna uyğun formalaşdırdığı qavrayışdır.
Mən bu yaxınlarda əcnəbi telekanalların birində müasir dövrümüz üçün çox simptomatik belə bir kadr izlədim. Luvrda çoxsaylı turistlər Leonardo da Vinçinin “Cokonda”sını icazə verilən hüdudlarda dövrələyib onunla selfi çəkdirirdilər. Avropalılar afrikalılara, afrikalılar asiyalılara, qocalar cavanlara, cavanlar da yeniyetmələrə qarışmışdılar. Heç kəs heyranlıqla tabloya baxmırdı: tələsirdi, can-fəşanlıq yapırdı ki, telefonda Mona Liza ilə birgə görünsün. Mən bu düşüncə və zövq eyniliyinə şaşırmadım. Çünki identik mənzərə ilə Azərbaycanda da qarşılaşıram. Bakıya may ayında Kolumbiyanın “Akto Teatr”ı Qabriyel Qarsia Markesin əsəri əsasında “Məsum Erendira” tamaşasını gətirmişdi. Tamaşanın bədii-estetik xüsusiyyətlərini təhlil etməkdən çox uzağam. Yalnız onu deyəcəyəm ki, ətrafımda əyləşmiş seyrçilərdən çoxusu tamaşanı mobil telefona yazırdılar. Deməli, onlar tamaşanı canlı-canlı yox, telefon kamerasından izləyirdilər, telefonun ekranı ilə özlərini tamaşadan ayırırdılar, tamaşa ilə özləri arasında süni bir sədd yaradırdılar. İndi mən dünya teatr cameəsinin bura yığışmış nümayəndələrindən soruşuram: həmin seyrçilər tamaşadan nə həzz aldılar, nə başa düşdülər və nə düşündülər? Düşündülərmi? Tamaşaya baxdılar, yoxsa videoya? Siz də gözəl bilirsiniz ki, hər bir tamaşa kamera ilə çəkiləndə ölür, öz canlılığını, təsirləndirmək effektini, energetikasını itirir. Əgər onlar tamaşaya telefondan baxacaqdılarsa, onda niyə teatra gəlmişdilər, teatrdan nə gözləyirdilər? Onların mental və duyğusal qavrayışında nə çatmır ki, teatr üstəgəl telefon modusuna özlərini proqramlaşdırırlar?
Aktual suallardır. Mobil telefon bugün müasir insanın bədəni, beyni, yaddaşı, jesti, pozası, mənəviyyatı və mədəniyyətinin mühüm bir hissəsidir. Telefon həmişə insanın yanındadır, sanki onun bədəninin davamıdır, virtuallıq pasportudur, insanın siqnallar dünyası ilə təmasının təminatçısıdır, kosmosla bağlılığıdır və sanki onun ünsiyyət sisteminin, dışarı ilə çoxsaylı əlaqələrinin stalkeridir. Mobil telefon vasitəsilə insan özünü və səsini dalğaya çevirir və bununla da öz dalğa təbiətinə qovuşur. Mobil telefon insanı Pratoqorun fəlsəfəsində olduğu kimi yenidən kainatın mərkəzinə qaytarır: insan hipotetik olaraq düşünür ki, bütün aləmin siqnalları ona gəlir, bütün siqnallar da onun telefonundan aləmə göndərilir. Mobil telefonlu adam daim şüalanır, daim xəttədir, daim onu izləyirlər. Bu fakt insanda onun kainatın mərkəzi olması, tanrı olması bilgisini və duyğusunu, eqosunu, nərgizliyini qüvvətləndirir. Odur ki, insan hər proyeksiyada özünü axtarır, özünü performans eləyir, telefonla musiqi bəstələyir, məktub yazır, mesajlaşır, blogger olur, bir sözlə, hər yerə çatır və hər yerə çatanda elə sanır ki, tanrıya bərabərdir. Ona görə də müasir seyrçi tamaşada, konsertdə, kinoteatrda, qalereyada mütəmadi öz mobil telefonu ilə nəsə və ya kimisə çəkir və ya selfi eləyir. Bu da onu göstərir ki, müasir insan hər şeydə və hər yerdə müəllifliyə iddialıdır, telefon batareyası kimi şişmiş eqo sahibidir. Bu da bəşəriyyəti sonucda gətirib yoluxucu selfisid xəstəliyinə çıxarır. Selfisid xəstəliyinə tutulmuş adam isə artıq başqasını oxumaq, başqasına baxmaq, başqasını dinləmək iqtidarında olmur: onu yalnız özü, öz “mən”i, öz fərdi proyeksiyası, öz təsəvvüründə modelləşdirdiyi varlıq düşündürür. Beləliklə, A.Eynşteynə aid edilən bir fikrin doğruluğu tam isbatlanır. Həmin fikir belə səslənir: “Mən qorxuram elə bir gün mütləq gəlsin ki, texnologiyalar sadə insan ünsiyyətini üstələsin. Onda dünya idiotlar nəsli ilə qarşı-qarşıya qalacaq”.2
Mən Sizi təbrik eləyirəm, cənablar: A.Eynşteynin dediyi həmin gün gəlib çatıb. Çünki selfisid öz-özü ilə məktublaşmaq kimi bir şeydir və selfisidin yeganə dərmanı məhz hər zaman canlı ünsiyyət təklif edən teatr ola bilər. Ola bilər, amma ola bilmir. Ona görə ki, teatr bugün cəmiyyətin periferiyasındadır və bu sənət növünün bugün mədəniyyətin, mənəviyyatın dominantı olmağa gücü çatmır. Busa çox təhlükəli bir simptomdur. Ol səbəbdən təhlükəli bir simptomdur ki, ədəbiyyat, teatr insana insan olmağı, insaniyyəti, insanlığı öyrədir, yaxşı ilə pisi, xeyirlə şəri, zülmlə ədaləti fərqləndirməyi öyrədir, düşünməyi öyrədir. Amma “texniki tanrı”lara insan olmaq lazımdırmı? Bu kontekstdə filosof Keti Çuxrov yazanda ki, “müasir teatr artıq janr deyil, etikanı, siyasi emansipasiyanı və incəsənəti birləşdirən ekzistensional ölçüdür”3 mən onunla razılaşmaq məcburiyətində qalıram. Məhz ekzistensional ölçü və ayrı heç nə. Ölçünün, kateqoriyanın isə heç vaxt canı və ruhu olmur.
Odur ki, dekonstruksiyadan və postmodernizmdən sonra teatr bir çaşqınlıq içindədir. XXI əsrin fəlsəfəsizliyi kontekstində teatr heç cür müəyyənləşdirə bilmir ki, onun missiyası, məqsədi nədir. Aktyoru performerlə əvəzləyəndə teatr selfisidə yoluxmuş nəsil üçün qapıları açır və tamaşanın davam müddətində heç bir vasitə ilə telefonların səsini kəsə bilmir. Əgər mobil telefonların səsi kəsilmirsə, telefon kamerasından çəkilişlər davam edirsə, onda deməli, empati qurulmur, enerji dövriyyəsi təmin olunmur. Belə olduqda isə yaradıcılıq prosesindən danışmaq nonsensdir. Çünki performer də “texniki tanrı”dır: ondan şou-möcüzə gözləyirlər, məqamın ixtirasını, kəşfini gözləyirlər, daha münasibətlərin dinamikasını, dramatizmini, harmoniyasını yox.
Ona görə də teatr müasir dönəmdə metateatr variantıdır. Elə bir teatr ki, onun istehsal etdiyi birbaşa “texniki tanrı”lara ünvanlanır. Müasir teatr intellektuallıq və intertekstuallıq qanadlarında dodekafonik musiqinin, intellektual cazın, aktual (contemporary art) sənətin gəlib dirəndiyi dalana çatır. Bu elə bir dalandır ki, onun qarşısında ağ-qara hərflərlə bir şüar-plakat yazılıb: sənət sənət üçündür, şou xalq üçün. Sənət elita üçün olanda dinləyici, oxucu, seyrçi sənət obyektindən kənarlaşdırılır: sənət əsərinin içinə düşmək mümkünsüzləşir, yalnız onun korpusu ilə gəzib gümanları bir-birinə calamaq, tanrı kimi yuxarıdan aşağıya baxmaq imkanı qalır. Burada seyrçi yaradıcılığı, təbii ki, verilən inqridiyentlər əsasında, onun özünə tapşırılır. O, sanki sənətçinin manipulyativ təlqinlərilə təklif edilən pazlı yığmalıdır.
Lakin tamaşanı pazl kimi təsəvvürdə düzmək və tamaşa dramaturgiyasını semantikləşdirmək də intellektual bir cəhddir. Seyrçi bu pazlı yığmaq cəhdindən könüllü imtina edir, prosesi mobil telefonunun ixtiyarına verməklə bir seyrçi kimi anonimləşir, tamaşaya münasibətdə özgələşir, məhz texnikanın köməyilə pazlı yığmağın intellektual “məşəqqətindən” qurtulmağa çalışır və “texniki tanrı” statusunu bərpa eləyir. Əslində, bu, yadlaşma effektindən başqa bir şey deyil. Seyrçi baxdığına ona görə yadlaşır ki, səhnədə gördüyünün anlam və məna konkretliyi yoxdur. Səhnə metaforalarının yozumları isə sonsuzdur. Bax, elə bu vaxt mobil telefon seyrçini “mən anlamadım” etirafından xilas edir və onun “texniki tanrı”lığını qoruyub saxlayır. Çünki seyrçini həməncə əyləşdiyi periferiyadan sevdiyi mərkəzə gətirir; o da telefonunu götürüb qeyri-adi performansı mobil yaddaşa köçürür ki, səhnə ilə özü arasında münasibətlərin paritetini pozmasın.
Telefon çəkimləri seyrçini primitivliyə və səthiliyə alışdırır. Tanrının yaratdığı dünyada da nə varsa, hamısı son dərəcə primitiv və səthidir. Dünya insanla mürəkkəbləşir, qəlizləşir. Söz teatrdan uzaqlaşdırıldıqca teatr da çox primitiv və bəsit bir şəklə düşür. Məhz fiziksəl teatrın vizual qəşəngliyinə baxan seyrçi özünü təbiət mənzərəsinə baxarmış kimi aparır və çaparaq gördüyünü mobil telefonunun yaddaşına köçürür. Fiziksəl teatr, performativ təcrübələr teatr sənətinin əlindən çox ali və ən təsirli bir nəsnəni – fikir vibrasiyasını alır, tamaşanı qəşəng görüntülər bolluğuna çıxardır, düşüncəni isə söndürür. Söz teatrdan dışlandıqca, anlaşma və həyəcanlanma azalır. Çünki insan hər şeydən çox sözə reaksiya verir, sözdən təsirlənir, öz içini sözlə qurur, başqasını sözlə öyrənir, varlığı sözdə dərk edir.
Ona görə mənim fikrimcə, teatr sənəti bir vaxtlar hələ Jan Lui Barronun, Piter Brukun haqqında danışdıqları “total teatr” əsrinə tamam yeni bir virajda daxil olur. Total teatr elə bir teatrdır ki, burada səhnə sənəti tarixinin bütün qutsal təcrübələrinin, psixoloji və fiziksəl, verbal və qeyri-verbal teatr ənənələrinin bir-birinə diffuziya zonası yaradılır, tamaşa fikir vibrasiyasına doğru hədəflənir, seyrçilərlə təmas aktivləşdirilir, onların mental və duyğusal dünyası tamaşa prosesinə elektrik cərəyanına qoşulan kimi qoşulur, tamaşaçıların mobil telefona əl atma imkanları emosional və ritmik təlqinin köməyilə sıfır həddinə endirilir. Tarixən məlum bir aksiomadır ki, teatr yalnız özünə sadiqliyi qoruyub saxladığı dönəmlərdə təsirli və cəlbedici ola bilir.
1 Красноярова Н.Г., Саенкова Е.А. Философия театра: театр в сопряжении с бытием // Вестник Омского Государственного Педагогического Университета. Гуманитарные исследования. – 2016. – №4. – с. 31.
2 Эйнштейн А. Цитаты http://mydrostzizni.blogspot.com/p/blog-page_8273.html
3 Степанов М.А. «Режим: Театр». Интервью с Кети Чухров // Международный журнал исследований культуры. – 2011. – № 2 (3). – с. 28.

Oxşar yazılar

Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir. Gərəkli sahələr * ilə işarələnmişdir