Ana səhifə » Təhsil » Məryəm Əlizadə – “Teatr dünyasına açılan pəncərə…”

Son yazılar

Müsahibə
İyun 18, 2019

“Bermud üçbucağı”nda – Qabil Quliyev

Xəbər
İyun 18, 2019

Sabah “TƏK” Yaradıcılıq Platformasının ilk tamaşası nümayiş olunacaq

Xəbər
İyun 15, 2019

Akademik Milli Dram Teatrında Bəsti Cəfərovanın 60 illik yubileyi qeyd olunub

Afişa
İyun 13, 2019

Paytaxt teatrlarının həftəlik repertuarı (13 iyun – 20 iyun)

Müsahibə
İyun 13, 2019

Dağlar Yusif – “dOM” Teatrından reportaj: ”Bu şəxsən mənimçün təzə deyil”

Xəbər
İyun 13, 2019

Bəsti Cəfərova – 60 yaş

Xəbər
İyun 13, 2019

“Leyli və Məcnun” operasının növbəti tamaşası keçiriləcək

Xəbər
İyun 12, 2019

Dərbənddə “Nəsimi ili-Nəsimi dili” tamaşası təqdim olunub

Xəbər
İyun 12, 2019

Azərbaycanlı rejissor dünyaya səs salan layihəyə imza atdı

Xəbər
İyun 11, 2019

Akademik Musiqili Teatrda ənənəvi mükafatlandırma olacaq

Xəbər
İyun 10, 2019

“Kubinka” tamaşasının premyerası baş tutacaq

Xəbər
İyun 9, 2019

Rus Dram Teatrı “Tənhalığın komediyası”nı təqdim edib

Xəbər
İyun 8, 2019

“dOM” Teatrı “Tuğanlıq” festivalında mükafat qazanıb

Persona
İyun 7, 2019

Aydın Talıbzadə – “SFİNKS VƏ KONTRABAS”

Xəbər
İyun 7, 2019

Nəsimiyə həsr olunmuş tamaşa Dərbənd qalasında

Xəbər
İyun 7, 2019

Teatrlarda PR işinin təşkili mövzusunda dəyirmi masa keçirilib

Xəbər
İyun 7, 2019

“Qızıl balıq” tamaşasının premyerası oldu

Xəbər
İyun 7, 2019

“Sonuncu”nun kinoversiyası çəkilir

Xəbər
İyun 7, 2019

Lənkəranda keçirilən Beynəlxalq Teatr Festivalı başa çatıb

Mövqe
İyun 6, 2019

Bayram kimi festival

Xəbər
İyun 5, 2019

YUĞ Dövlət Teatrı bu gün “Novruz” Festivalında çıxış edəcək

Xəbər
İyun 5, 2019

Uşaqların üzünü güldürən festival

Xəbər
İyun 5, 2019

Serbiya, Özbəkistan və Azərbaycan opera ulduzları birgə çıxış edəcəklər

Xəbər
İyun 2, 2019

I Lənkəran Beynəlxalq Teatr Festivalı ikinci gününü başa vurdu

Xəbər
İyun 2, 2019

Lənkəran Teatr Festivalının birinci günü başa çatdı

Mövqe
May 30, 2019

Aynurə Mustafayeva – Niyə biz yaxşı dram yarada bilmirik?!

Xəbər
May 30, 2019

LƏNKƏRANDA I BEYNƏLXALQ TEATR FESTİVALI KEÇİRİLƏCƏK

Müsahibə
May 30, 2019

Naibə Allahverdiyeva: “Bu sənətin nümayəndəsi olduğum üçün utanıram”

Xəbər
May 29, 2019

I Lənkəran Beynəlxalq Teatr Festivalı keçiriləcək

Persona
May 29, 2019

Aygün Aslanlı – Sükutunu pozmayan İNSAN…

Məryəm Əlizadə – “Teatr dünyasına açılan pəncərə…”

Teatro.az  69 yaşının tamam olması münasibətilə  ADMİU-nun Elm və yaradıcılıq işləri üzrə prorektoru sənətşünaslıq üzrə elmlər doktoru, professor, Əməkdar incəsənət xadimi Məryəm Əlizadənin “Teatr dünyasına açılan pəncərə…” adlı məqaləsini təqdim edir.

Mirzə Fətəli Axundzadə 1850-1855-ci illərdə yazdığı altı komediya ilə nəinki Azərbaycanda, həmçinin yaxın Şərqdə dramaturgiyanın əsasını qoymuşdur. Bu fakt bütün türk mədəniyyəti üçün əlamətdar hadisə hesab olunur. 1873-cü il 10 mart tarixində professional milli Azərbaycan teatrının əsası məhz M.F.Axundzadənin “Lənkəran xanının vəziri” komediyasının tamaşası ilə qoyulmuşdur. Mütərəqqi Avropa düşüncəsinin vasitəsiylə dünya mədəniyyətinə yol açan M.F.Axundzadə xalqın mədəni və mənəvi tərbiyəsində teatr sənətinin misilsiz əhəmiyyətini dərk edərək təkbaşına institussional teatr düşüncəsini  yaratmağa qalxdı. Bu gün tam məsuliyyətlə deyə bilərik ki, bu nəhəng işi M.F.Axundzadə görə bildi və teatr tarixinin özünəməxsus qanunlarına baxmayaraq, məhz “M.F.Axundzadə ənənəsi” Azərbaycan teatr prosesimizdə aparıcı oldu. Bununla, M.F.Axundzadə Avropa modelli teatrın etimologiyasından bəlli olan (txeatron-baxmaq, seyr etmək) təbiətini həssaslıqla bərpa etmiş olur və konfliktin həllinin, mənaların, məqsədlərin, tip və xarakterlərin realizəsinin son dərəcə əyani şəkildə verilməsini təmin edir. Komediyaların daxili struktur quruluşu və onun kompozisiya təzahürləri göstərir ki, M.F.Axundzadə poetikası ənənəvi sənət təfəkürünün zamana münasibətini iqnorizə edir, ona məhəl qoymur. M.F.Axundzadənin  pyeslərində məkan son dərəcə konkret, coğrafi  koordinatları olan ünvanlardır, ənənəvi sənət təfəkkürü bu cür dəqiqləşmədən bir qayda olaraq çəkinib, göstərilən koordinatlar isə elə mücərrəd, elə ümumi xarakter daşıyır ki, mif, epos, dastan qəhrəmanlarının “fəaliyyət” göstərdikləri  məkanın lokallaşdırılmasına ehtiyac olmur.

M.F.Axundzadənin pyesləriylə teatr prosesimizə kauzal konflikt anlayışı daxil oldu və uzun bir müddət ekzistensional konflikt teatr poetikasından uzaqlaşdı. Bu hal həm də onunla bağlıdır ki, M.F.Axundzadə poetikasının konflikti sakral (İlahi)   keyfiyyətlərini son dərəcə yumşaldaraq əsasən ictimai, sosial xassəli mənəvi problematikanı üstün tutdu. Təbii ki, bu təsadüfi hal deyildi, sözügedən üsul M.F.Axundzadənin fəlsəfi-etik və sosial-ictimai əqidəsindən qaynaqlanırdı və müəllifin didaktik (tərbiyəvi) məqsədlərini  gücləndirməyə xidmət edirdi.

M.F.Axundzadənin teatr poetikasının özülündə “seyr” xassəsi  durduğundan bütün digər kateqoriyalar onun tələbi ilə realizə olunur. “Seyr” xassəsi bütün mənaların, hətta məna çalarlarının əyaniləşməsini təyin edir, buna görə də M.F.Axundzadə poetikasının dil-ifadə vasitələri sırasından eyham, mətnaltı məna, məcaz, müəyyən mənada hər cür “qıfılbəndlər”, sirlər tamamilə xaric olunur. Hər şey sözlə ifadə olunmalıdır: personajları, düşüncələri, duyğuları, müəllifin mövqeyi, ideyaları bəyan olmalıdır. Mənəvi nəsihətləri daha anlaşıqlı, daha doğma etmək üçün M.F.Axundzadə ənənəvi  xalq gülüş mədəniyyətinin (“karnaval estetikasının”) lətifə, mövzu və kompozisiyalarından  faydalanmışdı. Bu arxetipik mövzuların təsir  enerjisi  son dərəcə güclü olduğundan M.F.Axundzadə sözügedən enerjini didaktik  məqsədlərinə uyğun qabarıq, əyaniləşmiş xarakterik tiplərin “sərgüzəştlərində” istifadə edirdi. M.F.Axundzadə poetikasının personajları məhz personifikasiya olunmuş mənəvi-psixoloji kateqoriyalar olduğundan biz onları “xarakterik  tiplər” adlandırırıq: sırf xalis tip olmaq üçün onlara mane olan canlılıqdır, dolğun xarakter səviyyəsinə  yüksəlişi əngəlləyən isə “müəllif  iradəsi”nə möhkəm bağlılıqlarıdır.

“Seyr” xassəsi əsərin zahiri quruluşunu – kompozisiyasını da təyin edir: bir qayda olaraq pyeslərin hamısı qısadır, kiçik həcmlidir, altı komediyadan üçü 4 məclis  (pərdə), ikisi üç və yalnız “Hacı Qara” 5 məclisdən ibarətdir. Bu da M.F.Axundzadə poetikasının ənənəvi sənət  təfəkkürünün  bədii- psixoloji qavrayış mexanizmləri  ilə dialektik  təzadda  olmasından  xəbər  verir: tamaşaçı  bütün önəmli informasiyanı  pyesdən alır, ideya və duyğular ona səhnədən təlqin olunur, odur ki, onun fərdi yaddaşı, iç dünyasının yaradıcılıq potensialı nəzərə alınmır. Buna görə də bu  “təlqin” zamanını M.F.Axundzadə ölçüb-biçib: bu poetikalı əsərlər “uzun” olsa təlqin gücü azalar, əsəri böyütmək istəyi isə mütləq əyləncəli, “güldürməli” elementlərin artırılması məcburiyyəti ilə bağlıdır. Bu halda isə əsərin tərbiyəvi, didaktik gücü azalar – komediya didaktik mənada amorf (yöndəmsiz) olar, “gülüşün” artması nəsihəti yüngülləşdirir.

M.F.Axundzadənin  komediyalarını vahid  bir sistem  kimi  götürsək, onun çərçivəsində sosial düşüncəmizin başlıca  mövzularının  əhatə olunduğunu görərik. Bu mövzuları ümumiləşdirsək,  universal bir sitem yaranır: a) hiyləgərlik və hərislik; b) elm və mövhumat; c) igidlik və qorxaqlıq; d) idarəçilik və intriqabazlıq ; f) ticarət və mənəviyyat; g) hüquq və riyakarlıq. Mövzuların həllini stimullaşdıran “məkr və məhəbbət” motivləri bir qayda olaraq ornament fuksyasını yerinə yetirir və həlledici amil olmur. Ənənəvi teatr düşüncəsiylə  müqayisədə “eşq”, “ehtiras”, “eşq yolunda fədailik” motivləri son dərəcə yumşaldılmış, “abır-həya” kontekstində  realizə olunur. Məhəbbət səhnələrində sevənlərin  hisslərindən daha çox qayğıları ön plana çəkilir, münasibətləri platonik xarakter daşıyır, seksual başlanğıc isə demək olar ki, heç nəzərdə  tutulmur. Aydın məsələdir  ki, “seyr” tələbatı ənənəvi sənət təfəkkürünü erotik, şəhvətli, son dərəcə çılğın ehtirasları təsvir etməkdən imtina etməyə məcbur edir, odur ki, çoxəsirlik ənənəylə  müqayisədə göstərilən poetikada dediyimiz məqam sönük və solğun görünür. Əvəzində isə məhz bu poetika çərçivəsində “qadın-kişi” münasibətləri, demək olar ki, eyni hüquqlu şəxslərin “mübarizə-işbirliyi” kimi təqdim olunur.

Milli teatr prosesimizin M.F.Axundzadə ilə başlanan mərhələsi bütün başqa  səciyyələrlə  yanaşı, potensial  enerjiyə  yiyələnməsiylə  xarakterizə olunur. Belə ki, M.F.Axundzadə  öz  məqsədinə – milli teatr təsisatını (institutunu)  yaratmaq məqsədinə çatmasa da, milli mədəni təfəkkürümüzə  haçansa açıq-aşkar hərəkətə gələn, törəyən və dəyişən tam yeni enerji növünü  daxil etməyə  müyəssər oldu. Yalnız zaman məsafəsindən, bəlli  mədəni distansiyadan  görünür ki, obyektiv olaraq bu enerji  çox dinamik, təzadlı, amma tədricən milli  xarakter alan teatr  prosesinə  təkan  verdi. Özünü “seyr” poetikasında  ilk olaraq biruzə verən milli, peşəkar (institussional) teatr prosesinin dinamika potensialı (enerjisi) tarixi  inkişafın  surət  və  təzahürlərini  tələb  olunan  qədər təmin etmiş oldu.

146 yaşlı Azərbaycan teatrını təmsil edən bütün sənət ocaqlarında M.F.Axundzadənin pyesləri əsasında hazırlanan tamaşaların sayəsində neçə-neçə rejissor və aktyor nəsilləri yetişibdir. İnanıram ki, M.F.Axundzadənin pyesləri osmanlı türkcəsinə tərcümə olunaraq qardaş ölkənin teatrlarında tamaşaya qoyularsa, bu Türkiyə teatr prosesi üçün əlamətdar və təkanverici amil rolunu oynaya bilər.

Oxşar yazılar

Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir. Gərəkli sahələr * ilə işarələnmişdir