Ana səhifə » Mövqe » Dağlar Yusif – “Nəzəri-konseptual sayıqlamalar” (II Pərdə)

Son yazılar

Müsahibə
May 10, 2019

“Bermud üçbucağı”nda – Gülşad Baxşıyeva

Xəbər
May 25, 2019

Azərbaycan Respublikasının mədəniyyət xadimlərinə fəxri adların verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı

Afişa
May 23, 2019

Paytaxt teatrlarının həftəlik repertuarı (23 may – 29 may)

Xəbər
May 23, 2019

Ən məhsuldar teatrşünas

Persona
May 23, 2019

İsrafil İsrafilov – Məmməd Cəfərin teatr düşüncələri

Xəbər
May 23, 2019

YUĞ Teatrında Orxan Pamukun romanı səhnələşdirilib

Xəbər
May 23, 2019

ADMİU-da Nazim Hikmətin əsəri tamaşaya qoyulub

Xəbər
May 23, 2019

“dOM” Teatrı Beynəlxalq Festivalda iştirak edəcək

Mozaika
May 23, 2019

Fuad Poladovun 14 il əvvəl çəkildiyi filmindən nadir fotolar…

Xəbər
May 22, 2019

Gəncə Dövlət Kukla Teatrının aktyoru vəfat etmişdir

Xəbər
May 20, 2019

Akademik Milli Dram Teatrında Vaqif Səmədoğlunun yubiley tədbiri keçiriləcək

Mövqe
May 20, 2019

Mədəniyyət naziri cənab Əbülfəs Qarayevə açıq məktub!

Xəbər
May 20, 2019

“Aləmin Nəfəsi: Nəsimi” tamaşası 3 böyük müfakata layiq görüldü

Mövqe
May 20, 2019

Xəyalə Rəis – 25 il gözləməyə dəyərdi…

Xəbər
May 18, 2019

Afaq Bəşirqızıdan məmurlara sərt çağırış – “Cənab məmurlar, siz də ayılın”

Afişa
May 18, 2019

Paytaxt teatrlarının həftəlik repertuarı (16 may – 22 may)

Persona
May 18, 2019

Teatr direktorları “Kaspi” qəzetinin “Teatr” əlavəsini təbrik etdi

Müsahibə
May 17, 2019

Nigar Pirimova – Teatrlarımızın son beş ili

Müsahibə
May 17, 2019

ADMİU-dan reportaj: “Biz “Stanislavski sistemi”ni bilmirik!”

Xəbər
May 16, 2019

“Yarımçıq qalmış” Caspian Awards mükafatına layiq görüldü

Xəbər
May 15, 2019

ADMİU-da Əlisəfdər Hüseynovun “Kinonun fəlsəfəsi” kitabının təqdimatı keçiriləcək

Xəbər
May 15, 2019

Lənkəran Teatrında “Senemar” faciəsinin premyerası olub

Xəbər
May 15, 2019

Teatr Xadimləri İttifaqında “Ezop-Əzab”

Xəbər
May 14, 2019

ADMİU Beynəlxalq Elmi Konfransa dəvət edir

Xəbər
May 10, 2019

Prezident mükafatçıları məlum oldu

Xəbər
May 10, 2019

Prezident fərdi təqaüdlərin verilməsi haqqında Sərəncam imzalayıb

Xəbər
May 10, 2019

“Ey Azərbaycanım”

Xəbər
May 10, 2019

“Danabaşlar” tamaşası nümayiş olunub

Afişa
May 10, 2019

Paytaxt teatrlarının həftəlik repertuarı (9 may – 15 may)

Xəbər
May 10, 2019

Rəhman Rəhmanovun səhhəti pisləşib

Dağlar Yusif – “Nəzəri-konseptual sayıqlamalar” (II Pərdə)

Bilgə Pippalada deyir ki, “həyat qüvvəti”, yəni can, ruh GÜNƏŞ, onu şəkilləndirən, maddiləşdirən isə AYdır.
Bilirik ki, Ay saçdığı işığı, əslində, Günəşdən alır. Aktyor və rejissor münasibətləri də, təxminən, belə formalaşır. Bu cür teatr düşüncəsinə görə, aktyor müəlliflərin (dramaturq və rejissor) fikrini şəkilləndirən, biçimləndirən materiyadır. Yəni işıq, əslində, rejissor və əsər müəllifindən gəlir, aktyor isə onu əks etdirən güzgü-materiya rolunu oynayır. Fövqəlmarionet ideyasının müəllifi Q.Kreq hesab edirdi ki, insanın fərdiyyəti və bədəni təsadüfi informasiyalarla doludur: “Sənət heç bir təsadüf tanımır, buna görə də aktyorun bizə (özbaşına) təqdim etdiyi  şey sənət deyil”. Q.Kreqin fövqəlmarioneti aktyorun “bədənsizləşmiş bədən”i (E.F.Lixte) üzərində quraşdırılmış yeni “teatral bədən-loqos bədən” idi.  Rus teatr məktəbində isə məsələ bir az da mürəkkəb və ziddiyyətlidir. Bir tərəfdən səhnədə hərəkətin “üzvi surətdə” doğmalı olduğunu deyən “urus”lar digər tərəfdən tamaşanın bütün informativliyini rejissorun təyin etdiyi mizan partiturasına yükləyir, mizan partiturasını rejissorun “dil sistemi” adlandırırdılar. Deməli, aktyorun “üzvi hərəkəti” rejissorun çərçivəsi – konseptual sxemi içərisində doğulmalı idi. Ona görə V.Meyerhold aktyor üçün “tabelik içində azadlıq” formulunu irəli sürür və fikrini belə ifadə edirdi: “Səhnədə hər şey aktyorun ruhunun “pərdə”lərini açmağa xidmət etməlidir. Bu ruh isə əvvəlcə (rejissor vasitəsiylə) dramaturqun ruhuyla bütövləşməlidir”. Şərq teatrında isə aktyor, sadəcə, lövhədir. Məsələn, Kathakali teatrında bu lövhəyə bütöv bir gələnək, bütöv bir dastan, bütöv bir fəlsəfə yazılır. Aktyorun bədəni işarələrin harmonik birgəliyinə – “semiotik sistem”ə çevrilir. Şərqdə teatr öz ritual başlanğıcını qoruyub saxlayır, hər bir tamaşa sakral ünsiyyəti modelləşdirir, aktyoru öz hisslərini, emosiyalarını, bədənini idealizə etmək imkanından məhrum edir. Burada davranış və bədən real yaşantılara və davranış qəliblərinə tamamilə yadlaşır – “qutsal bədən” və “qutsal davranış”a çevrilir. Nədən ki, sən Tanrıları öz öləri hisslərinlə, öləri bədəninlə “təmsil” edə bilməzsən. Tanrını “yaratmaq” üçün əvvəlcə özün itib-batmalı, “mən”indən qurtulmalı, emosiyalarını “neytral nöqtə”yə endirməli, YOX (!) olmalısan.

Təxminən, keçən əsrin əvvəllərindən etibarən psixoanalitik konsepsiyalar və fərdin mürəkkəb psixoloji aparatı sənətin “diqqət mərkəzi”ni tamamiylə işğal etdi. Teatr başladı “mən”in bilinməzlikərindən boylanan mətləblərlə əlləşməyə, modernizmin sənətə pərçimlədiyi universal fikir, “bəşəri ideya” imperativləri, postmodernizmin “meyarsız sənət” genişliyində itib-batdı və postdramatik teatr artıq, necə deyərlər, fərdin “təntənəsi”nə çevrildi. Bu vaxtadək hər hansı ideyanı güzgüləyən aktyor artıq özü dönüb “ali ideya” oldu, teatrda aktyor yaradıcılığı rejissor yaradıcılığı ilə kəllə-kəlləyə dayandı. Məsələn, Mixail Çexovun Rudolf Şteynerin antroposofiya təlimindən bəhrələnib yaratdığı aktyor “texnikası” teatr sənətində aktyor yaradıcılığının dominantlığını tanıyır. Düşünürəm, postdramatik teatrda zaman və məkan fərdin “mən”inin koordinantlarında qurulur, onun ekzistensial dünyasını eyhamlaşdırır. Deməli, bu dəmdə aktyor özünü oyununun həm ideyasına, həm də materiyasına çevirir.

Amma və bütün deyilənlərə rəğmən, teatr özünün “O-MƏN-SƏN” gerçəkliyini qoruyub saxlayır. Bu teatrın ünsiyyət formuludur. Ünsiyyət teatrın fenomenidir, yəni özəyi, mahiyyəti, yeganə dəyişməzliyi, mütləq həqiqətidir. Yuxarıda da göstərdiyimiz kimi, bəzi teatr konsepsiyalarına görə O (müəllif, ideya, loqos), dominantlığını qoruyub saxlayır, “MƏN”i (aktyor) özünün “ifadə vasitəsi”nə çevirir, bir başqalarında isə “MƏN”(aktyor) “O”nu özü üçün bəhanəyə çevirib oynayır. İstənilən halda “O” ilə “MƏN” bir-biriylə simbioz münasibətdə özlərini dərk edirlər və istənilən halda “SƏN”, yəni tamaşaçı ilə ünsiyyətə can atırlar. Əgər bu ünsiyyət varsa, teatr var. “SƏN” (seyrçi, tamaşaçı) heç bir konsepsiya, filan qəbul etmir, ona sadəcə ünsiyyət və bu ünsiyyətdən doğan “mənəvi proses” maraqlıdır!

Beynimi kəndirləyib teatr sənətinin quyusuna “sallamağa” çalışdım. Heç bir-iki metr enməmişdi ki, “yandım…yandım!” çığırdı. Ondan yana HƏLƏ Kİ çox dərinə getmirəm (gedə bilmirəm!), eləcə aktyor sənəti haqda bir dənə “TƏRİF” qondarıb aradan çıxıram: “Aktyor səhnədə özünü rejissorun ona təklif etdiyi prizmadan bir daha (bir daha… bir daha… bir daha…) kəşf edən və kəşf etdiyini resipientlə (seyrçiylə) bölüşməyi bacaran yaradıcı şəxsiyyətdir”.

Bu növ pay-bölüşə psixologiyada  kondision ünsiyyət deyilir, yəni “psixi və fizioloji vəziyyətin mübadiləsi” ilə müşayiət olunan ünsiyyət.

(ardı var…)

 

 

Oxşar yazılar

Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir. Gərəkli sahələr * ilə işarələnmişdir