Ana səhifə » NƏZƏRİYYƏ » Dağlar Yusif – “Nəzəri-konseptual sayıqlamalar: bios bədən və loqos bədən”

Son yazılar

Müsahibə
May 10, 2019

“Bermud üçbucağı”nda – Gülşad Baxşıyeva

Xəbər
May 25, 2019

Azərbaycan Respublikasının mədəniyyət xadimlərinə fəxri adların verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı

Afişa
May 23, 2019

Paytaxt teatrlarının həftəlik repertuarı (23 may – 29 may)

Xəbər
May 23, 2019

Ən məhsuldar teatrşünas

Persona
May 23, 2019

İsrafil İsrafilov – Məmməd Cəfərin teatr düşüncələri

Xəbər
May 23, 2019

YUĞ Teatrında Orxan Pamukun romanı səhnələşdirilib

Xəbər
May 23, 2019

ADMİU-da Nazim Hikmətin əsəri tamaşaya qoyulub

Xəbər
May 23, 2019

“dOM” Teatrı Beynəlxalq Festivalda iştirak edəcək

Mozaika
May 23, 2019

Fuad Poladovun 14 il əvvəl çəkildiyi filmindən nadir fotolar…

Xəbər
May 22, 2019

Gəncə Dövlət Kukla Teatrının aktyoru vəfat etmişdir

Xəbər
May 20, 2019

Akademik Milli Dram Teatrında Vaqif Səmədoğlunun yubiley tədbiri keçiriləcək

Mövqe
May 20, 2019

Mədəniyyət naziri cənab Əbülfəs Qarayevə açıq məktub!

Xəbər
May 20, 2019

“Aləmin Nəfəsi: Nəsimi” tamaşası 3 böyük müfakata layiq görüldü

Mövqe
May 20, 2019

Xəyalə Rəis – 25 il gözləməyə dəyərdi…

Xəbər
May 18, 2019

Afaq Bəşirqızıdan məmurlara sərt çağırış – “Cənab məmurlar, siz də ayılın”

Afişa
May 18, 2019

Paytaxt teatrlarının həftəlik repertuarı (16 may – 22 may)

Persona
May 18, 2019

Teatr direktorları “Kaspi” qəzetinin “Teatr” əlavəsini təbrik etdi

Müsahibə
May 17, 2019

Nigar Pirimova – Teatrlarımızın son beş ili

Müsahibə
May 17, 2019

ADMİU-dan reportaj: “Biz “Stanislavski sistemi”ni bilmirik!”

Xəbər
May 16, 2019

“Yarımçıq qalmış” Caspian Awards mükafatına layiq görüldü

Xəbər
May 15, 2019

ADMİU-da Əlisəfdər Hüseynovun “Kinonun fəlsəfəsi” kitabının təqdimatı keçiriləcək

Xəbər
May 15, 2019

Lənkəran Teatrında “Senemar” faciəsinin premyerası olub

Xəbər
May 15, 2019

Teatr Xadimləri İttifaqında “Ezop-Əzab”

Xəbər
May 14, 2019

ADMİU Beynəlxalq Elmi Konfransa dəvət edir

Xəbər
May 10, 2019

Prezident mükafatçıları məlum oldu

Xəbər
May 10, 2019

Prezident fərdi təqaüdlərin verilməsi haqqında Sərəncam imzalayıb

Xəbər
May 10, 2019

“Ey Azərbaycanım”

Xəbər
May 10, 2019

“Danabaşlar” tamaşası nümayiş olunub

Afişa
May 10, 2019

Paytaxt teatrlarının həftəlik repertuarı (9 may – 15 may)

Xəbər
May 10, 2019

Rəhman Rəhmanovun səhhəti pisləşib

Dağlar Yusif – “Nəzəri-konseptual sayıqlamalar: bios bədən və loqos bədən”

Bədən tamaşanın ən funksional, orqanik elementidir. Teatr bədəndən başlayır, qalan hər şey onun cazibəsində, ona nəzərən quraşdırılır. Saf (fenomenal, çılpaq) bədən mədəniyyət içindəki yeganə “təbiət hadisəsi”dir. Təbiət üçün ağac, kol, ay, su, günəş nədirsə, bədən də odur. Bədən özlüyündə ideya deyil, materiyadır və mədəniyyət onun bu “təbiiliyi” ilə heç bir zaman barışmayıb. Təbiətin obrazlar sistemi daimilik içində mövcuddur. Bu obrazlar insanın müdaxiləsinə məruz qalmasa, heç zaman dəyişməyəcək, prinsipial olaraq heç bir məna ifadə etmədən əzəli-əbədi harmoniya içində həyatını yaşayacaq.

Amma mədəniyyət hər zaman təbiəti udmaq, ört-basdır eləmək, loqosa, fikrə, mətnə çevirmək arzusuyla yaşayıb. Mədəniyyətin obrazları isə dəyişkəndir, zamana, məkana, fikrə, təxəyyülə, qavrayışa görə dəyişir. Karl Yaspers deyir ki, insan heç vaxt tamamlana bilməz, mövcud olmaq üçün o zamanla dəyişməlidir. İnsanın zamanla dəyişməsinin fasiləsizliyi onu göstərir ki, “insan nədir” sualı həmişə aktual olacaq. Deməli, insan təxəyyülünün zaman içindəki dinamikası onu özü və yaşadığı obyektiv aləm haqda daim düşünməyə, hər gün yeni qənaətlər əxz eləməyə vadar edir. Belə olan halda, təbiətin obrazları heç vaxt insan qavrayışında tamamlanmayacaq, daim dəyişkənliyə məruz qalacaq. İnsan daim təbiətlə münasibətdə dərketmə vəziyyətindədir.

Buradan belə nəticəyə gəlirik ki, təbiətin obrazlar sistemi daimi, mədəniyyətin obrazlar sistemi dəyişkəndir. Təbiətin obrazlar sistemi üçün heç bir inkişaf tarixindən danışmaq mümkün deyil, inkişaf deyilən şey nisbi anlayışdır və təxəyyülün məhsuludur. Buna görə də, yalnız mədəniyyətə və onun obrazlar sisteminə aid edilə bilər. Teatr sənətində də bədən mədəniyyətlə təbiət arasındakı əsas “münaqişə nöqtəsi”dir. Teatr sənəti bədəni təbiətdən təcrid etmək, özününküləşdirmək üçün onu əvvəlcə loqosa çevirir, özünün instinktiv şəcərəsindən qoparır.

Tamaşa içində bədənin iki layı, iki qatı var. Bunlardan birincisi təbiətin məhsulu olan bios-bədəndir (oxu: çılpaq, saf, fenomenal bədən), digəri isə mədəniyyətin estetik fakta çevirdiyi loqos-bədən. Ona görə də teatr və onun nəzəriyyəsinə loqos-bədən maraqlıdır. Bəs, loqos-bədən nədir? Loqos-bədən mədəniyyətin, düşüncənin bios-bədənin üstünə yazdığı fikirdir, mətndir, işarələr sistemidir. Dedik ki, teatrın lap ibtidasında bədən mikrokosmosla makrokosmos arasında yeganə mediator idi və vertikal ünsiyyəti gerçəkləşdirirdi. Ritualın emosional çənbərində, hələ ki, bədən özünü “mən” kimi qavrayıb təbiətdən sıyrılmamış, təbiətə yadlaşıb onun haqqında düşünməyə başlamamışdı, hələ ki, özünü təbiətin bir hissəsi kimi qavrayırdı. Daha sonra loqos (oxu:fikir, ideya) bədəni öz əsarəti altına aldı, onu özünün çərçivələrinə salıb sərgilədi, bədənə hopdu və min üzlü Tanrı kimi onda təcəlla eləməyə, ondan özünün lövhəsi kimi yararlanmağa başladı.

“İnsanın təbiəti hər zaman özgürlüyə (öz instiktlərinə) yönəlir. İnsanın fərdiyyətini mətnləşdirən, güzgüləyən bədən teatr sənətinə yaramır. Teatrda insan bədəni maddi olaraq istifadə edildiyi üçün, o, təsadüfi və qeyri-şüuri informasiyalarla doludur. Lakin sənət heç bir təsadüfilik tanımır, qeyri-şüurilik tanımır. Ona görə də, aktyorun bizə səhnədə öz başına təqdim etdiyi şey sənət deyil” (Qordon Kreq). Bu fikir Qordon Kreqin fövqəlmarionet ideyasının təməlidir. Yəni, insanın bios-bədənindən gələn bütün informasiyanı öldürmək, onu estetikləşdirmək və rejissor fikrinin ifadə vasitəsinə – loqos-bədənə çevirmək. Əcəba, mümkündürmü?

Bios-bədəndən loqos-bədənə keçid olduqca mürəkkəb prosesdir. Bu prosesin birinci mərhələsi şərti olaraq “bədənsizləşən bədən” adlanır. Bu, bios-bədənin “öldürülməsi” və loqos-bədənin substansiyası halına gətirilməsidir. “Bədəsizləşən bədən” nə bios-bədəndir, nə də loqos-bədən. O, bu iki fenomen arasındakı keçid mərhələsidir. O, nə zehni, koqnitiv qavrayışı, nə də emosional dışavurumu mətnləşdirir. Bədənsizləşən bədən neytral maskadır, bədənin sanki plastlinə, xammala çevrilməsidir.

Amma bədəni tamamilə “bədənsizləşdirmək”, bios-bədəni tamamilə yox etmək mümkün deyil. Çünki “seyrçinin aktyorun enerjisini oxuması aktı bilincdışı gerçəkləşir” (E.Barba).

Bəs, enerji nədir? Bu haqda Şərq və Qərb teatrının nəzəriyyəçilərindən, ustadlarından olduqca maraqlı və müxtəlif fikirlər oxumaq mümkündür. Amma biz düşünmürük ki, seyrçiylə aktyor arasında doğrudan-doğruya hansısa dalğa mövcuddur. Bu iki fərd arasında yalnız hansısa informasiya mübadiləsi baş verə bilər. Enerji assosiasiyadır, assosiasiya isə dərk edilməmiş, yəni şüuri (bilincli) deyil, qeyri-şüuri (bilincsiz) şəkildə dəyərləndirilmiş informasiyadır. Deməli, bilavasitə məkanda enerji dediyimiz şey mətnin (burda: bədənin) assosiativ planından fışqıran informasiyadır, hansı ki, seyrçidə müxtəlif emosional titrəyişlərə gətirib çıxarır və hətta bəzən onun tamaşaya münasibətini diqtə edir.

 

Oxşar yazılar

Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir. Gərəkli sahələr * ilə işarələnmişdir