Ceyhun Mirzəli – Kinoda poetik realizm

1927-ci ildə “Caz müğənnisi” filmi ilə dünya kinosuna “səs” gəldi. Səsin gəlişi kinoda inqilab yaratdı desək, yanılmarıq. Belə filmlərdə çəkilə bilməyən aktyorlar da oldu, Çarli Çaplin kimi səs gələndən sonra səssiz film çəkərək öz müqavimətini göstərən sənətkarlar da. Təsadüf elə gətirdi ki, bu yeniliyin gəlişindən qısa zaman sonra, 1929-cu ildə böhran başladı. Bununla, Qərb ölkələri böyük depresiyya dövrünə qədəm qoydular. 30-cu illərdə Almaniyada Hitlerin, İspaniyada Frankonun timsalında faşizm təhlükəsi qoca qitənin üstünü qara bulud, ətrafını duman kimi aldı.
Bu hadisələr kinoya da öz təsirini göstərdi. Fransada solçulardan ibarət Xalq Cəbhəsinin siyasi üstünlük qazanması toplumda müəyyən ümidlər yaratmağa başladı. Və bu proses kinoda poetik realizm cərəyanın yaranmasıyla nəticələndi.
Cəmi 29 il yaşayan və dörd film çəkən Jan Vüqonun “Atalanta’’ filmi poetik realizmin manifesti sayılır. Film gəmi buxarının göyə qalxması ilə başlayır (bu cür epizodlar poetik realizmin ruhunu göstərən əlamətdir). Yeni ailə həyatı qurmuş Jan (Jan Daste) və Jülyetta (Dita Parlo) Atalanta adlı kiçik gəmidə toy səyahətinə çıxırlar. Bu kiçik gəmi arzuların, xəyalların bir mərkəzi olaraq gözümüzün önündə canlanır. Ümumiyyətlə, həyatımızda elə anlar ola bilər ki, biz reallığı kənara qoyub öz xəyal aləmimizi önə çəkə bilərik. “Atalanta’’ filmi bu baxımdan alternativ, bir qədər xəyali həyat modelini qarşımıza çıxarır. Film boyu musiqidən kifayət qədər istifadə olunub. Bu da yuxarıda qeyd etdiyimiz səsə yeni keçidlə bağlıdır. Rejisor səssiz kinonun estetikasından istifadə edib. Janla Jülyen qulaqlarına sevgi dolu sözləri deyərkən sinxron olaraq duetin verilməsi bunun göstəricisidir.
Jan “suda öz sevdiyini görərsən’’ cümləsini reallıq kimi qəbul edib başını suya salır. Jülyetta isə buna dəlilik deyir. Bu da poeziyaya olan sevgidən irəli gələn məqamdır. Pyer Lüjsün gəmi göyərtəsi üzərində boksu göstərməsi də bu cəhətdən təqdirəlayiqdir. Belə ki, biz göyərtəni bu anda bir divar kimi görürük.
Filmdə hansısa bir şeir deyilməsə də qəhrəmanların bir-birinə münasibəti olduqca poetikdir. Burada realizm daha az görünür. Filmin digər personajı Piyer Lüjs (Mişel Simon) özünün aləmi olan bir şəxsdir. Zahirən eybəcər olan bu insan gəmidə işləməklə yanaşı, pişiklərə qarşı da diqqətlidir. Pyer Lüjs öz dostunu dənizdə itirən biridir, ona görə də insanlardan uzaqlaşmış kimi görünür.
Jülyetta gəmidə Paris radiosuna qulaq asır. Orada qadın paltarları və zinət əşyaları haqqında məlumat səslənir. Radiodakı bu məlumat Jülyeni şəhərə doğru istiqamətləndirir. Jülyen, nəhayət, gəmidən bezib, şəhərə qaçır. Ayrı bir yerə getmək üçün bilet alarkən pulqabısı oğurlanır. Bu, sanki, Jülyetta üçün bir xəbərdarlıq mahiyyəti daşıyır. Ümumiyyətlə, “Atalanta’’ filmində Parisə qarşı bir əks-mövqe görünür. Bunu, Pyer Lüjsün Paris barədə ifa etdiyi “Paris, ey rəzil, gözəl şəhər” mahnısından da anlamaq olar.
Jülyettanın itməsi Janda dərin psixoloji sarsıntıların yaranmasına səbəb olur. O, özünü dənizə ataraq sevdiyi Jülyettasını gözünün önünə gətirir. Yuxarıda qeyd etdiymiz poetiklik burada realizm üzərində qələbə çalır.
Nəhayət, Jan Pyer Lüjsdən kömək istəyir və P.Lüjs Jülyettanı tapır. Cütlük Le Havre limanında bir-birinə qovuşur. Film dəniz epizodu ilə bitir. Jülyetta və Jan Atalantada səadətlərini tapırlar.


Marsel Karnenin 1938-ci ildə ekranlaşdırığı ”Dumanlı sahil küçəsi’’ filmi də poetik realizmin nümunələrindəndir. Film psixoloji problemləri olan, müharibədən bezən, əsgərlikdən qaçan Janın (Jan Qaben) həyat hekayəsini tamaşaçının gözü önünə gətirir. Film başlayandan Hamletin məşhur “Olum ya ölüm’’ dilemması mərkəzə qoyulur. Filmin adından da bilindiyi kimi baş verən hadisələr dumanlı, buludlu havada baş verir. Hətta, işıqlı havada da aydınlıq tam görünmür. Jan yük maşını ilə gedərkən bir küçə itinin vurulmasının qarşısını alır. Özünün də dediyi kimi, Jan sahibsiz bir şəxsdir. Meyxanada intihar etmək istəyən rəssamın ”hər kəs ya balığa, ya müharibəyə, ya da intihara gedər’’ deməsi ölümün anlamını daha da dərinləşdirir. Rəssam xəyalında nəzərdə tutduğu ölüm tablosunu gerçəkləşdirir. Belə ki, o, təxəyyülündə suda üzürmüş kimi görünən, amma, əslində batan şəxsin özünün timsalında həyata keçirir. Rəssam göldə qara buludların altında intihar edir. Lakin, filmdə onun intihar etməsi göstərilmir.Biz burada poetik realizmin rəssamlıqla əlaqəsini də görə bilirik. Jan uzaqlara gedib özünə yeni bir həyat qurmaq istəyir. Bir gecəlik meyxanaya gəlməsi isə onun gələcəyini müəyyənləşdirir.
Çirkin işlərlə məşğul olan Zabelin (Mişel Simon) Mariusun yerini demədiyinə görə qanqster Lusin onu təqib etməyə başlayır. Zabelin meyxanada gizlənməsi Lusinin oranı atəşə tutmasına səbəb olur. Meyxana səhnəsi ”Dumanlı sahil küçəsi” filminin dramaturji gedişinə əhəmiyyətli təsir edir. Çünki, Jan burada Zabelin xaç qızı Nelli (Mişel Morqan) ilə tanış olur. Bu tanışlıq Lusinin atdığı güllələrin sədası altında baş verir. Atılan güllələrin nəticəsində butulka sınır və onun içindəki gəmi bir növ azad olur. Biz, “Atalanta” filmindəki romantikanın bu səhnədə sona çatdığını görürük. Janla Nellinin gəmi vasitəsi ilə xoşbəxtliyə çata bilməyəcəyi artıq aydın olur.
Jan müharibəyə, silaha nə qədər nifrət etsə də Nelliyə bəslədiyi məhəbbət sayəsində özü istəmədən cinayət toruna, Zabel və Lusindən ibarət qəribə bir üçbucağın əhatəsinə düşür. Tərəflərdən biri Nelli də onun kimi xoşbəxt, azad olmaq istəyir. Lakin, bucağın digər iki tərəfindəki insanlar bu xoşbəxtliyə mane olurlar.
Jan təsadüf nəticəsində Nelliyə hədiyyə almaq üçün Zabelin dükanına gəlir. Zabel bu zaman orada olan Nellini çağırır. Zabel Janı qonaq edir, lakin, öz çirkin niyyətini gizlədə bilmir və əsgər olduğundan Jandan Lusini öldürməyi xahiş edir. Bu zaman Jan bu kilsə ilahilərini dinləyərək özünü əsilzadə şəxs kimi ətrafa sırımaq istəyən şəxsi təhqir və ifşa edir. Onun kim olduğunu ortaya çıxarır.
İntihar edən rəssamın geyimi və saxta passportla Jan gəmi ilə Venesuellaya yola düşməyə çalışır. Lakin, Nelliyə olan sevgisi onu Zabelin dükanına yönləndirir. Zabel Nellini sıxaraq ona təzyiq edir. Amma, Nelli bu qocanın kim olduğunu yaxşı bilir. Bu zaman Jan Nellini Zabelinin əlindən qurtarmağı bacarır, onu nifrətlə öldürür. Çölə çıxarkən isə Jan Lusin tərəfindən qətlə yetirilir. Jan Nelli ilə qucaqlaşarkən alatoranlıqda həlak olur.
Beləliklə, poetik realizm janrı sonralar Avropa kinosunda yaranan “Neorealizm’’ və “Yeni Dalğa’’ cərəyanlarının yaranmasında mühüm rol oynamışdır.

- Advertisement -

BIR CAVAB BURAXIN

şərhinizi daxil edin!
Buraya adınızı daxil edin

Read More

Şahanə Urfan – Dram əsərlərində informasiya

Semiotika sahəsində aparılan tədqiqatlarda önəmli yerlərdən birini də informasiya mübadiləsi prosesi tutur. Mətnin poetik özəlliklərindən əlavə sırf məlumatötürmə funksiyası semiotik tədqiqatlarda adresat-adresant münasi­bət­lərinin aydınlaşdırılması,...

YUĞ Teatrı beynəlxalq festivalda iştirak edəcək

Azərbaycan Dövlət “YUĞ” Teatrının “Müəmmalı bir qətlin üç versiyası” tamaşası Tatarıstan Respublikasının paytaxtı Kazan şəhərində keçiriləcək “Nauruz” beynəlxalq teatr festivalına dəvət alıb. Azərtac-ın məlumatına...

Şahanə Urfan – Fabulanın strukturyaradıcı funksiyası

Klassik və müasir ədəbiyyat nəzəriyyəsində süjet-fabula əlaqələri daim diqqət mərkəzində olan məsələlərdəndir. Bu iki anlayışın fərqləndirilməsi, fabula və süjet elementlərinin müəyyənləşdirilməsi mətnin struktur təhlilinin...

Recent

Bakıda Çingiz Aytmatovun 90 illiyi qeyd edilib

Səməd Vurğun adına Azərbaycan Dövlət Rus Dram Teatrında Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun dəstəyi ilə dünya şöhrətli yazıçı Çingiz Aytmatovun “Cəmilə” povesti əsasında...

Aygün Aslanlı, “Yoxsa”…

TeatrO.az saytının “Yoxsa” 21 ekspress sual layihəsində kinoşünas Aygün Aslanlı 1.Ay, yoxsa gün? – Hər ikisi. Biri digərindən ayrı mövcud deyil.

Ankara səhnəsi dünyaya “Güzgü” tutacaq

Bu il dördüncü dəfə keçiriləcək "Qısa Qaraj" (KısaGaraj) festivalında Azərbaycandan dramaturq Jalə İsmayıl iştirak edəcək. Festivalın təşkilatçısı Ankarada fəaliyyət göstərən "Tiyatro1112Garaj" hər il mayın...